İçeriğe geç
KST Hukuk ve Danışmanlık Görüşme Talep Edin EN/TR İletişim
Makale

SGK’nın Ödemediği Hayati İlaçlar İçin Dava Yolu

Muhammed Bulgur

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 2024/650 E., 2025/791 K. sayılı Kararı Işığında Bir İnceleme

Özet
SGK, Sağlık Uygulama Tebliği eki listede yer almayan ilaçların bedelini kural olarak ödemez. Ancak Yargıtay, hayati önemi haiz, tıbben zorunlu ve sürekli olarak etkin bir ilacın, belirli şartlar altında mahkeme kararıyla SGK’ya ödettirilebileceğini kabul etmektedir. Bu yol, SGK’ya zorunlu başvurunun ardından iş mahkemesinde açılan bir davayla işletilir ve sonucu büyük ölçüde üniversitelerin tıbbi onkoloji bilim dalından alınan bilirkişi raporu belirler.

Bu yazıdaki bilgiler yayımlandığı tarih itibarıyla günceldir; bununla birlikte mevzuat sürekli gelişmekte ve değişmektedir. Herhangi bir işlem yapılmadan önce yürürlükteki mevzuatın teyit edilmesi ve hukuki danışmanlık alınması önem taşımaktadır. Ek olarak; bu yazıda tüm konulara yer verilmemiştir, temel bilgiler aktarıldıktan sonra kişisel veya mesleki nedenlerle şahsen önemli gördüğüm hususlara dikkat çekilmiş olup yazı bu haliyle hukuki tavsiye niteliği taşımamaktadır.

I. GİRİŞ

Bazen kritik bir tedavinin ilacı çok spesifik bir ilaç olabilir. Hastalığın seyrini değiştirebilecek, belki de o aşamada elde kalan en güçlü seçenek olan bir ilaçtır bu. Ancak bu ilaç, her ne kadar hayati önemi haiz olsa da SGK’nın bedelini ödediği ilaçlar listesinde olmayabilir. İlaç SGK’nın listesinde yer almadığından ücretini hastanın kendisi karşılamalıdır. Çoğu zaman bu ilaçların tek bir dozunun bedeli birçok ailenin bütçesini aşar. Üstelik tedavi tek dozla da bitmez.

Bu noktada hastalar ve yakınları çoğunlukla iki ihtimal arasında sıkışır: Ya ilacı ne pahasına olursa olsun kendi imkanlarıyla temin etmeye çalışırlar ya da tedaviden vazgeçmek zorunda kalırlar. Oysa şartları sağlandığında üçüncü bir yol daha vardır. Bir ilacın SGK listesinde yer almaması, bedelinin hiçbir koşulda karşılanmayacağı anlamına gelmez. Yargıtay, listede olmayan bir ilacın belirli şartlar altında mahkeme kararıyla SGK’ya ödettirilebileceğini kabul etmektedir. Hukuk Genel Kurulu da yakın zamanda bu şartları tek tek ortaya koymuştur.1

Bu yazıda bir ilacın bedelinin SGK’ya nasıl ödettirilebileceğini, sürecin hangi adımlardan oluştuğunu ve mahkemelerin bu davalarda neye baktığını ortaya koymaya çalışacağız. Hasta ve yakınlarının bu yolda en çok ihtiyaç duyduğu şey zamandır. Bu nedenle dava sürerken tedavinin kesintisiz devam ettirilmesinin yollarına da ayrıca değineceğiz.

II. SGK HANGİ İLAÇLARI ÖDER?

Genel sağlık sigortalısı olan herkes için kural basittir: 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun2 63. maddesine göre, kişinin hastalanması halinde sağlığını kazanması için tıbben gerekli görülen sağlık hizmetlerinin ve bu hizmetler için gereken ilaçların bedelini SGK karşılar. İlk bakışta bu hüküm meseleyi çözüyor gibi görünür. Hekim bir ilacı gerekli görüyorsa SGK onu ödemelidir.

Ancak Kanun, hangi sağlık hizmetinin hangi yöntemle, ne miktarda ve ne süreyle karşılanacağını belirleme yetkisini de SGK’ya vermiştir. SGK bu yetkiyi Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği3 ile kullanır. Kısaca SUT denilen bu tebliğ, SGK’nın neyi, hangi şartla ve ne kadar ödeyeceğini gösteren bir tür kullanım kılavuzudur. İlaçlar bakımından en önemli parçası, tebliğin ekindeki “Bedeli Ödenecek İlaçlar Listesi”dir. Bir ilacın bedelinin SGK tarafından karşılanabilmesi için kural olarak bu listede yer alması gerekir. 64. madde uyarınca da bu şekilde kapsam dışında bırakılan sağlık hizmetlerinin finansmanı SGK tarafından sağlanmaz.

Burada sıkça karıştırılan bir hususu aydınlatmak gerekir. Bir ilacın Türkiye’de satılabilmesi için önce Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumundan (TİTCK) izin alması gerekir. Bu izne ruhsat denir. Ruhsat, ilacın kalitesinin, etkililiğinin ve güvenliliğinin devletçe kabul edildiğini gösterir. Ne var ki ruhsat almak, ilacın SGK listesine girdiği anlamına gelmez. Listeye girmek ayrı bir süreçtir. İlaç firmasının ya da ilgililerin başvurusu üzerine ilacın SGK bünyesindeki komisyonlarca hem tıbbi hem ekonomik yönden tetkik edilmesi gerekir. Yani bir ilaç Türkiye’de yasal olarak satılıyor, hekimlerce reçete ediliyor ama yine de SGK listesinde yer almıyor olabilir. Yeni nesil ve yüksek maliyetli ilaçlarda sıkça karşılaşılan durum da tam olarak budur. Türkiye’de hiç ruhsatı bulunmayan ilaçlar ise farklı bir rejime tabidir ve bu yazının konusu dışındadır.

Konumuza dönecek olursak, yukarıda bahsettiğimiz idari prosedür sebebiyle SGK, SUT’ta yer almayan ilaçları ödemez. Gerekçe de çoğu zaman yalnızca bu “listede bulunmama” olgusudur. Yargıtay’ın kabul ettiği yöntem ise tam olarak burada devreye girmekte, sigortalıya ilaca bedelsiz ulaşma imkanı tanımaktadır.

III. YARGITAY NEDEN LİSTENİN DIŞINA ÇIKIYOR?

Bu sorunun cevabı, ilaç bedelinin ödenmesi yükümlülüğünün kaynağında yatmaktadır. Hastanın tedavisi için gerekli ilaca ulaşması, SGK’nın bir lütfu değildir. Bu hak her şeyden önce Anayasa’ya4 dayanır. Anayasa’nın 17. maddesi herkesin yaşama ve maddi varlığını koruma hakkını, 56. madde devletin herkesin hayatını beden sağlığı içinde sürdürmesini sağlama ödevini düzenler. 60. madde ise herkesin sosyal güvenlik hakkını güvence altına alır. 5510 sayılı Kanun da tıbben gerekli ilacın bedelini SGK’ya yükler.

Öte yandan SGK’nın ödenecek ilaçların listesini belirleme yetkisi de yine Kanun’dan gelir. Önceki bölümde belirttiğimiz üzere Kanun, hangi ilacın hangi miktarda ve ne süreyle ödeneceğini belirleme yetkisini SGK’ya vermiştir. Hukuk Genel Kurulu da bu yetkiyi kabul etmekte ve gerekçesini ortaya koymaktadır: Kamu kaynakları sınırlıdır ve her ilacın hiçbir sınırlama olmaksızın ödenmesi, SGK’nın bütün sigortalılara eşit olarak sunması gereken sağlık hizmetinin sürdürülmesini imkansız hale getirir.

Ancak Yargıtay listeyi aşılmaz bir duvar olarak da görmemektedir. Listenin amacı sınırlı kaynakları adil biçimde dağıtmaktır. Fakat bu amaç, bir hastanın hayatını doğrudan ilgilendiren bir ilaç söz konusu olduğunda yaşam hakkının ve sosyal devlet ilkesinin önüne geçemez. Yargıtay bu iki menfaat arasında bir denge kurmuştur: Kural olarak listede yer almayan ilaç ödenmez. Ancak yazının devamında bahsedeceğimiz birkaç şart sağlanıyorsa istisnaen mahkeme kararıyla ilacın bedeli ödettirilebilir.

Unutmamak gerekir ki burada bir istisnadan söz ediyoruz. Bu nedenle mahkemeler, listenin dışına çıkmadan önce ilacın ve hastanın durumunu sıkı şartlara göre inceler. Bu şartları Hukuk Genel Kurulu tek tek saymıştır.

IV. YARGITAY’IN ARADIĞI ŞARTLAR

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun söz konusu kararına göre listede yer almayan bir ilacın yargı yoluyla ödettirilebilmesi için birkaç şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir. Bu şartlardan yalnızca birinin eksik olması dahi davanın reddi için yeterlidir. Şartlar tıbbi terimlerle ifade edildiğinden, aşağıda her birini ne anlama geldiğiyle birlikte ele alacağız.

A. Faz Çalışmalarının Tamamlanmış Olması

Bir ilaç hastalara sunulmadan önce aşamalı olarak denenir. Bu aşamaların her birine faz denir. Ruhsat öncesindeki son ve en kapsamlı aşama olan faz 3’te ilaç, o hastalıkta halihazırda kullanılan tedaviyle geniş hasta grupları üzerinde karşılaştırılır. Mahkeme, ilacın bu aşamaları tamamlamış, yani etkisi kanıtlanmış bir ilaç olmasını arar. Ruhsat kural olarak faz çalışmaları tamamlandıktan sonra verilir. Ancak yaşamı tehdit eden hastalıklara yönelik ilaçlarda, kapsamlı klinik veriler tamamlanmadan Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği5 uyarınca koşullu ruhsat verilmesi de mümkündür. Bu nedenle ruhsat bu konuda güçlü bir gösterge olsa da mahkeme faz çalışmalarını ayrıca araştırır.

B. Tıbbi Otoritelerce Kabul Görmüş Olması

İlacın yalnızca tedaviyi yürüten hekimin tercihi olması yetmez. Tıp dünyasınca da kabul görmüş bir tedavi olması gerekir. Bu şartın gerçekleşip gerçekleşmediği değerlendirilirken ilacın ulusal ve uluslararası tedavi kılavuzlarında yer alıp almadığına, yurt dışındaki ilaç otoritelerince onaylanıp onaylanmadığına bakılır.

C. Hayati Önemi Haiz Ve Tıbben Zorunlu Olması

Belki de aranan şartlar arasında en kritik olanı budur. Çoğu zaman davaların düğümlendiği kilit nokta da bu hususun incelenmesidir. Bu minvalde ilaç, hastanın hayatı için belirleyici olmalıdır. Yani ilaç kullanılmadığında hastalığın ciddi biçimde ilerlemesi ya da yaşam süresinin belirgin şekilde kısalması söz konusu olmalıdır. Ayrıca hastanın içinde bulunduğu aşamada tıp biliminin öngördüğü tedavi bu ilaç olmalıdır. Bu noktada mahkeme özellikle şunu sorar: SGK’nın bedelini ödediği ilaçlar, hastanın hayatını sürdürmesi için asgari tedaviyi karşılıyor mu? Listede yer alan bir ilaç hastanın ihtiyacını karşılayabiliyorsa, listede olmayan ilacın ödettirilmesi mümkün değildir.

Mahkeme bu değerlendirmeyi hastanın kendi durumu üzerinden yapar. Hastalığın türü ve evresi, daha önce hangi tedavilerin uygulandığı ve bu tedavilerin sonuç verip vermediği incelenir. Bazı yeni nesil ilaçlar yalnızca belirli biyolojik özellikleri taşıyan hastalarda etkilidir. Bu durumda hastada gerekli testin yapılıp yapılmadığı ve ilacın ruhsatına uygun kullanılıp kullanılmadığı da araştırılır.

Uygulamada bu tespit, üniversitelerin tıbbi onkoloji bilim dalından en az üç kişilik bir bilirkişi kurulunca yapılır.

D. Sürekli Olarak Etkin Ve Yararlı Olması

Yine bir diğer çok önemli şart da tedavinin sürekli olarak etkin ve yararlı olmasıdır. Unutmamak gerekir ki burada tam bir iyileşme aranmaz. Hastanın mevcut durumuna göre sürekli olarak daha iyi hale gelmesi yeterlidir. Ancak ilacın yalnızca kısa süreli bir fayda sağlaması, yan etkilerinin daha az olması veyahut yaşam kalitesini artırması tek başına yeterli değildir. Hukuk Genel Kuruluna göre bu tür faydalar SGK’nın kendi takdiriyle ilacı listeye almasının gerekçesi olabilir, ama yargı yoluyla ödeme için yeterli değildir. Mahkemenin aradığı, ilacın mevcut tedavilere göre kalıcı ve belirgin bir üstünlük sağlamasıdır.

Peki bu üstünlük nasıl ölçülür? Kanser tedavisinde bunun için genellikle iki süreye bakılır:

Progresyonsuz sağkalım: Hastalığın ilerlemeden kontrol altında kaldığı süredir.

Genel sağkalım: Hastaların yaşam süresidir.

Bilirkişi kurulları ilacı, bu sürelerde SGK’nın ödediği tedaviye göre ne kadar fark yarattığına bakarak değerlendirir.

Ne var ki hangi farkın yeterli sayılacağına dair sabit bir eşik yoktur. Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin bir kararında6 emsal dosyalardan aktarılan bir bilirkişi raporunda, bir immünoterapi ilacının kemoterapiye eklenmesiyle hastalığın ilerlemeden geçen süresinin 4,9 aydan 8,8 aya çıktığı belirtilmiş ve ilacın hastanın iyileşmesine katkıda bulunacağı sonucuna varılmıştır. Buna karşılık Dairenin başka bir kararında7 aktarılan bir raporda, farklı bir ilacın yaşam süresini kemoterapiye göre yaklaşık 2,7 ay uzatmasının, bu ilacın kemoterapiden daha etkin ve yararlı olduğunu söylemeye yetmediği değerlendirilmiştir.

Yargıtay her iki kararda da meseleyi kendisi karara bağlamamış, sorunun hasta özelinde en az üç kişilik onkoloji kurulunca cevaplanması gerektiğini belirtmiştir. Neticede belirleyici olan ayların sayısı değil, ilacın o hastada kalıcı ve belirgin bir üstünlük sağlayıp sağlamadığıdır.

E. Kurumun Kabul Edilebilir Bir İtirazının Bulunmaması

Son olarak SGK’nın, ilacın neden ödenmemesi gerektiğine dair makul ve bilimsel bir itirazı bulunmamalıdır. Örneğin SGK, ilacın hastanın hastalığında etkisiz olduğunu ya da hasta için ciddi bir risk taşıdığını gösterebiliyorsa bu şart gerçekleşmemiş olur.

V. SGK’YA BAŞVURU VE DAVA SÜRECİ

Şimdi yavaş yavaş dava aşamasına doğru ilerleyebiliriz ama önce zorunlu bir başvuruyu aradan çıkarmamız gerekiyor. Süreç, daha mahkemeye gidilmeden, doğru hazırlanmış bir başvuruyla başlar.

A. İlk Adım: SGK’ya Başvuru

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun8 4. maddesi uyarınca sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklarda, dava açmadan önce SGK’ya başvurulması zorunludur. SGK başvuruya altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır. Dava ancak talebin reddedilmesinden ya da bu sürenin dolmasından sonra açılabilir. Buna karşılık iş mahkemelerindeki işçi alacağı davalarında aranan arabulucuya başvurma şartı bu davalarda yoktur.

SGK’nın cevabı çoğu zaman bellidir: İlaç listede olmadığı için talep reddedilir. Yine de başvuruyu bir formalite olarak görmemek gerekir. Başvuruda ilacın neden hayati olduğunu ve hastanın neden bu ilaca ihtiyaç duyduğunu belgeleriyle ortaya koymak, ileride mahkemenin önüne gelecek dosyanın da temelini oluşturur. Dava, SGK’nın ret işleminin iptali ve ilaç bedelinin karşılanması talepli bir sosyal güvenlik davası olduğundan, bu aşamada SGK’ya yöneltilen talebi çok sağlam temeller üzerine kurmak gerekir. Üstelik SGK’nın ileri sürülen bu hususlara hiç cevap vermeden yalnızca “listede yok” demesi, dava aşamasında hastanın lehine bir durumdur.

B. Hazırlanması Gereken Belgeler

Mahkemenin ve bilirkişi kurulunun inceleyeceği sorular bellidir. Dolayısıyla bu sorulara cevap veren belgelerin en başta eksiksiz biçimde toplanması gerekir. Sağlık kurulu raporu ve reçetenin yanında, hastalığın türünü, evresini ve bugüne kadarki seyrini gösteren tüm tıbbi kayıtlar dosyada yer almalıdır. Tedaviyi yürüten hekimin ilacın neden gerekli olduğunu açıklayan bir yazısı ise dosyayı önemli ölçüde güçlendirir.

İlaç, ruhsatında yazan hastalık ve şartlar dışında kullanılacaksa ayrıca Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumundan endikasyon dışı kullanım onayı alınması gerekir. Ruhsatına uygun kullanılıyorsa böyle bir onaya ihtiyaç yoktur.

C. Dava

SGK’nın böyle bir talebi reddetmesi teamül ve bazı idari-bütçesel mekanizmalar sebebiyle bir açıdan zorunlu olduğundan, Kurumun ret cevabından veya 60 günlük sükutundan sonra dava açılmalıdır. SGK’nın taraf olduğu sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında görevli mahkeme iş mahkemesidir. İş mahkemesi kurulmamış yerlerde bu davalara asliye hukuk mahkemesi bakar. Davada genellikle SGK’nın ret işleminin iptali, ilacın bedelinin tedavi süresince SGK tarafından karşılanması ve hastanın o güne kadar kendi cebinden ödediği tutarın faiziyle birlikte iadesi talep edilir. Kanser gibi kronik hastalıklarda ilaç bedelinden katılım payı alınmaması gerekir. Ne var ki bu kural kendiliğinden uygulanmadığından, ilacın katılım payı alınmaksızın karşılanmasının da ayrıca talep edilmesi gerekir.

Dava açıldıktan sonra mahkeme önce dosyayı toplar. Kurumlardan ve hastanelerden tüm bilgi ve belgeler toplanır. Ardından dosya, önceki bölümde anlattığımız en az üç kişilik bilirkişi kuruluna gönderilir. Mahkeme kararını büyük ölçüde bu kurulun raporuna göre verir.

İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır ve kanun yoluna taşınan kararların ivedilikle karara bağlanması öngörülmüştür. Ne var ki bilirkişi incelemesi, istinaf ve temyiz aşamaları bir araya geldiğinde yargılama yine de aylar, hatta yıllar sürebilir. Tedavisi her gün önem taşıyan bir hasta içinse bu süre kabul edilebilir değildir. Bu sebeple dava sürecinde çok önemli bir mekanizmayı daha devreye sokmak gerekmektedir.

VI. İHTİYATİ TEDBİR ZORUNLULUĞU

İhtiyati tedbir, dava sonuçlanana kadar hakkın zarar görmesini önlemek için mahkemenin verdiği geçici bir karardır. İlaç davalarında bunun anlamı şudur: Mahkeme, dava devam ederken ilacın bedelinin SGK tarafından karşılanmasına karar verebilir.

6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun9 (HMK) 389. maddesine göre tedbir kararı verilebilmesi için gecikme sebebiyle bir sakıncanın ya da ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi gerekir. Tedavisi aksayan bir kanser hastası bakımından bu endişenin varlığı çoğu zaman aşikardır. Bunun yanında tedbir isteyen taraf, HMK’nın 390. maddesi uyarınca davada haklı olduğunu yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır. Yani hakimin, davanın sonunda hastanın haklı çıkacağına kesin olarak değil, ama kuvvetle ihtimal vermesi yeterlidir.

Ne var ki ilaç davalarında tedbir kararı kolay verilmemektedir. Bölge adliye mahkemeleri uzun süre bu konuda birbirinden farklı kararlar vermiş, Yargıtay 10. Hukuk Dairesi de verdiği bir kararla10 bu farklılığı gidermiştir. Daireye göre tedbir kararı verilebilmesi için dosyada, ilacın kullanılmaması halinde hastanın sağlığında ciddi, hızlı ve geri dönüşü olmayan bir bozulma, ölüm, yaşam beklentisinde ciddi bir azalma ya da yoğun acı ortaya çıkacağını gösteren, tıbben kabul görmüş bir rapor bulunmalıdır. Böyle bir rapor yoksa, davayı esastan çözecek nitelikte bir tedbir kararı verilmemelidir.

Bu kararın pratikteki sonucu açıktır: Tedbirin kaderini, tıpkı davanın kendisinde olduğu gibi, tıbbi raporlar belirler. Bu nedenle tedbir talebinin daha dava dilekçesiyle birlikte, hastalığın ilerlediğini ve ilacın neden acil olduğunu gösteren güçlü belgelerle desteklenmesi gerekir. Uygulamada mahkemelerin tedbir talebini hemen karara bağlamak yerine, önce bir üniversite hastanesinin onkoloji bölümünden rapor istedikleri ve tedbiri bu rapor geldikten sonra değerlendirdikleri görülmektedir. Bu durumda raporun bir an önce alınması için müzekkerenin yakından takip edilmesi büyük önem taşır.

Son olarak tedbir kararının alınması kadar uygulanması da önemlidir. Uygulamada SGK’nın, tedbir kararına rağmen ilacı doğrudan karşılamak yerine hastanın önce ilacı kendi parasıyla satın almasını ve bedeli sonradan iade almasını şart koştuğu durumlara rastlanmaktadır. Anayasa Mahkemesi, Ayşegül Cimilli ve Diğerleri kararında11 böyle bir olayı incelemiştir. Mahkemeye göre SGK’nın tedbir kararını anlamsız hale getiren bürokratik uygulamalara dayanarak ilacı ücretsiz temin etmeyi reddetmesi, yaşam hakkının usul boyutunun ihlali niteliğindedir. Bu nedenle tedbir talep edilirken, bedelin hastaya sonradan iade edilmesi değil, herhangi bir ön ödeme şartına bağlanmaksızın karşılanması istenmelidir.

VII. SONUÇ

Neticede bir ilacın SGK listesinde yer almaması, o ilacın bedelinin hiçbir şekilde karşılanamayacağı anlamına gelmez. Yargıtay’ın kabul ettiği yol, kamu kaynaklarının sınırlı olduğunu kabul etmekle birlikte, hayati bir ilaç söz konusu olduğunda hastayı da listenin insafına bırakmamaktadır.

Kimi davalarda olgular net olup, tartışma olguların hukuki nitelendirmesinde düğümlenmektedir. Kimi davalarda ise hukuki nitelendirme ve verilecek karar baştan belli olup davanın bu hukuki nitelendirmeye sığıp sığmayacağı teknik bir incelemeye tabi tutulur. Bu uyuşmazlıkta da başarının anahtarı hukuki argümandan çok tıbbi belgedir. Zira mahkemenin de bilirkişinin de sorduğu soru, ilacın bu hasta için gerçekten fark yaratıp yaratmadığıdır. Söz konusu dava, hukuk davaları arasında son derece teknik bir dava olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu sebeple ilacın ödenmeyeceği öğrenildiği anda tedavilerin sürdürüldüğü hastane ve doktorlardan gerekli belgeleri temin etmek ve dosyanın hazırlanmasına başlamak, sürecin geri kalanını büyük ölçüde belirleyecektir.

İlgili yazılar için İş, Fikri Mülkiyet ve Veriye ilişkin hizmet sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Av. Muhammed Bulgur

Bu yazı, www.kstlawfirm.com adresinden paylaşılmıştır.

mbulgur@kstlawfirm.com

Kaynakça
1. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 03.12.2025 tarihli ve 2024/650 E., 2025/791 K. sayılı karar.
2. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 16.06.2006 tarihli ve 26200 sayılı Resmî Gazete; güncel metin için bkz. mevzuat.gov.tr
3. Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği, 24.03.2013 tarihli ve 28597 sayılı Resmî Gazete; güncel metin için bkz. mevzuat.gov.tr
4. 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, 09.11.1982 tarihli ve 17863 (Mükerrer) sayılı Resmî Gazete; güncel metin için bkz. mevzuat.gov.tr
5. Beşeri Tıbbi Ürünler Ruhsatlandırma Yönetmeliği, 11.12.2021 tarihli ve 31686 sayılı Resmî Gazete, bkz. resmigazete.gov.tr
6. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 22.12.2025 tarihli ve 2025/17312 E., 2025/17779 K. sayılı karar.
7. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 03.11.2025 tarihli ve 2025/12989 E., 2025/14621 K. sayılı karar.
8. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 25.10.2017 tarihli ve 30221 sayılı Resmî Gazete; güncel metin için bkz. mevzuat.gov.tr
9. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, 04.02.2011 tarihli ve 27836 sayılı Resmî Gazete; güncel metin için bkz. mevzuat.gov.tr
10. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 06.12.2024 tarihli ve 2023/13046 E., 2024/12496 K. sayılı karar.
11. Anayasa Mahkemesi (İkinci Bölüm), Ayşegül Cimilli ve Diğerleri Başvurusu, B. No: 2021/25486, 12.03.2026, bkz. kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr